Podstawowe przepisy regulujące status rodzin zastępczych ujęte zostały w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Organizowanie opieki w rodzinach zastępczych zgodnie z ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej należy do zadań własnych powiatu. Zadania w/w ustawy w powiatach wykonują jednostki organizacyjne powiatu – powiatowe centra pomocy rodzinie.

Zgodnie z ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej formami rodzinnej pieczy zastępczej są:

  1. rodziny zastępcze:
    a) spokrewnione (tworzone przez wstępnych lub rodzeństwo dziecka),
    b) niezawodowe (tworzone przez osoby niebędące wstępnymi lub rodzeństwem dziecka),
    c) zawodowe, w tym zawodowe pełniące funkcję pogotowia rodzinnego i zawodowe specjalistyczne,
  2. rodzinne domy dziecka.

Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej następuje w drodze postanowienia sądowego i związane jest z ograniczeniem, pozbawieniem bądź zawieszeniem przysługującej władzy rodzicielskiej rodzicom biologicznym.

Objęcie dziecka jedną z form pieczy zastępczej następuje na okres nie dłuższy niż do osiągnięcia pełnoletności. Osoba, która osiągnęła pełnoletność przebywając w pieczy zastępczej, może przebywać w dotychczasowej rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo placówce opiekuńczo-wychowawczej, za zgodą odpowiednio rodziny zastępczej, prowadzącego rodzinny dom dziecka albo dyrektora placówki opiekuńczo-wychowawczej, nie dłużej jednak niż do ukończenia 25 roku życia, jeżeli uczy się w szkole, w uczelni lub u pracodawcy lub legitymuje się orzeczeniem o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i pobiera naukę: w szkole, w uczelni, na kursach, jeśli ich ukończenie jest zgodne z indywidualny, programem usamodzielnienia, u pracodawcy w celu przygotowania zawodowego.

Rodzina zastępcza zapewnia opiekę i wychowanie dziecku pozbawionemu całkowicie lub częściowo opieki rodzicielskiej. Rodzina zastępcza może być również ustanowiona dla dziecka niedostosowanego społecznie. Rodzina zastępcza w wypełnianiu swoich funkcji kieruje się dobrem przyjętego dziecka i poszanowaniem jego praw.

Rodzinie zastępczej oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka od dnia 01.06.2018 r. zgodnie z Obwieszczeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 marca 2018 r. przysługuje świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w wysokości:

  • nie mniej niż 694,00 zł miesięcznie – dla dziecka umieszczonego w spokrewnionej rodzinie zastępczej,
  • nie mniej niż 1 052,00 zł miesięcznie – dla dziecka umieszczonego w niezawodowej lub zawodowej rodzinie zastępczej oraz rodzinnym domu dziecka.

Rodzinie zastępczej lub prowadzącemu rodzinny dom dziecka na dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności przysługuje dodatek nie niższy niż kwota 200,00 zł miesięcznie na pokrycie zwiększonych kosztów utrzymania tego dziecka (do 31.05.2018 r. ). Od 01.06.2018 r. wysokość tego dodatku wzrosła do kwoty 211,00 zł miesięcznie.

Zgodnie z art. 80 ust. 1 a ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej od 01 kwietnia 2016 r. rodzinom zastępczym oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka na każde umieszczone dziecko w wieku do 18. roku życia przysługuje dodatek w wysokości świadczenia wychowawczego określonego w przepisach ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zwany „dodatkiem wychowawczym”. Dodatek wychowawczy przysługuje w wysokości 500,00 zł miesięcznie na dziecko w rodzinie zastępczej. Prawo do dodatku wychowawczego ustala się na okres 12 miesięcy. Świadczenie to przyznawane jest na wniosek odpowiednio rodziny zastępczej bądź prowadzącego rodzinny dom dziecka.

Na podstawie art. 187 a ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej Rada Ministrów ustanowiła rządowy program „Dobry start” dotyczący wsparcia rodzin z dziećmi w ponoszeniu wydatków związanych z rozpoczęciem roku szkolnego. Zgodnie z rozporządzeniem wsparcie to polega na przyznaniu na dziecko, raz w roku świadczenia „dobry start” w wysokości 300 zł w związku z rozpoczęciem przez to dziecko roku szkolnego. Świadczenie to przysługuje rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo – wychowawczych oraz osobom uczącym się. Świadczenie przysługuje do ukończenia przez dziecko lub osobę uczącą się 20. roku życia lub 24. roku życia w przypadku dzieci lub osób uczących się legitymujących się orzeczeniem o niepełnosprawności.

Rodzinie zastępczej oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka starosta może przyznać:

  • dofinansowanie do wypoczynku poza miejscem zamieszkania dziecka,
  • jednorazowe świadczenie na pokrycie kosztów związanych z potrzebami przyjmowanego dziecka;
  • świadczenie na pokrycie kosztów związanych z wystąpieniem zdarzeń losowych lub innych zdarzeń mających wpływ na jakość sprawowanej opieki – jednorazowo lub okresowo.

Dodatkowo rodzina zastępcza niezawodowa i zawodowa może otrzymać środki finansowe na utrzymanie lokalu mieszkalnego w budynku wielorodzinnym lub domu jednorodzinnego w wysokości odpowiadającej wydatkom ponoszonym przez Zleceniobiorcę na czynsz, opłaty z tytułu najmu, opłaty za energię elektryczną i cieplną, wodę, gaz, odbiór nieczystości stałych i płynnych, dźwig osobowy, antenę zbiorczą, abonament telewizyjny i radiowy, usługi telekomunikacyjne oraz związanym z kosztami eksploatacji, obliczonym przez podzielenie łącznej kwoty tych kosztów przez liczbę osób zamieszkujących w domu jednorodzinnym i pomnożenie przez liczbę dzieci i osób, które osiągnęły pełnoletność przebywając w pieczy zastępczej, umieszczonych w rodzinnym domu dziecka wraz z prowadzącym rodzinny dom dziecka.

Rodzina zastępcza zawodowa oraz prowadzący rodzinny dom dziecka mają prawo do czasowego niesprawowania opieki nad dzieckiem w związku z wypoczynkiem w wymiarze 30 dni kalendarzowych w okresie 12 miesięcy.